XL Rocznica Uroczystości Sienkiewiczowskiej w 1986 roku. Ważna karta z dziejów Szkoły
Zbigniew Miszczak - 15.11.2026 o 19:03
Był piątek 14 listopada 1986 roku – Roku Sienkiewiczowskiego, w którym Polacy częściej niż zwykle wspominali Henryka Sienkiewicza (5 V 1846 – 15 XI 1916) z okazji 140. Rocznicy Jego urodzin i 70. Rocznicy Jego śmierci.
„Dzieła Twoje, Henryku, są jak dąb wspaniały,
który w ziemię głęboko zapuszcza korzenie…
Choćby w konarach jego wichury szalały,
choćby pioruny siały grozę i zniszczenie,
burze miną… On siły zbiera zmartwychwstały
i ogrzany przez słońca nowego promienie
w niebo wzbija się liści zielonych kolumną
niezwyciężoną, pełną spokoju i dumną…”
Alfred Jensen, „Do Henryka Sienkiewicza”, 1905
Był piątek 14 listopada 1986 roku – Roku Sienkiewiczowskiego, w którym Polacy częściej niż zwykle wspominali Henryka Sienkiewicza (5 V 1846 – 15 XI 1916) z okazji 140. Rocznicy Jego urodzin i 70. Rocznicy Jego śmierci. Wtedy jeszcze nie byłem nauczycielem IV Liceum Ogólnokształcącego, ale wiem dużo o nadzwyczajnej uroczystości, jaką przygotowali z najwyższym poświęceniem ówcześni profesorowie – z wieloma spośród nich miałem potem przyjemność pracować nawet przez kilkanaście lat, sporo się od nich ucząc. Z rozmów z nimi, z zapisanych wspomnień i relacji, z filmowych nagrań na kasetach VHS (są przechowywane w bibliotece szkolnej) dowiedziałem się, jak wiele włożyli w tamto ogromne przedsięwzięcie pracy i czasu, wysiłku i starań, talentu i wiedzy, uczuć i emocji. Jak bardzo cała społeczność Szkoły we współpracy z Liceum Muzycznym zaangażowała się w zorganizowanie obchodów ku czci Patrona, zwieńczonych właśnie 14 listopada – w przeddzień 70. rocznicy śmierci Pisarza – pięknym spotkaniem z zaproszonymi gośćmi (wśród nich była wnuczka Sienkiewicza, Pani Maria), sesją naukową, występami artystycznymi młodzieży. Z tej szczególnej okazji w sali teatralnej urządzono i udostępniono szerokiej publiczności rozległą wystawę biograficzno-historyczno-literacką, którą w kolejnych tygodniach zwiedzali uczniowie z wielu szkół Częstochowy i spoza miasta (m. in. z Zawiercia, Myszkowa, Kłobucka); po ekspozycji młodzież oprowadzały Pani Alicja Kaliściak i Pani Maria Rutkowska, w ciekawy sposób przekazując wiedzę o naszym pierwszym Nobliście.
Chyba najlepszą formą uznania i oceny tego, co się wydarzyło, były słowa gościa najważniejszego, ambasadorki Sienkiewiczowskiej sławy i chwały, Pani Marii Sienkiewicz. Otóż, w rozmowie z Panią Elżbietą Kurbiel, pomysłodawczynią i główną organizatorką obchodów, powiedziała: „Odwiedzam na zaproszenie wiele szkół, ale tak doskonale przygotowanej uroczystości nie widziałam nigdzie”.
Jako opiekun Kroniki Szkoły postanowiłem więc przypomnieć i utrwalić to wielkie wydarzenie sprzed 40. lat, wyrażając uznanie i podziw dla jego twórców. I przekazać je następnym pokoleniom uczniów i nauczycieli, aby jeszcze bardziej doceniały, pielęgnowały, rozwijały tradycję Sienkiewiczowską. W tym celu zarchiwizowałem dwugodzinne nagrania (stanowią je, niestety, tylko zarejestrowane fragmenty przebiegu święta), co wymagało przegrania starych kaset VHS na pendrive w systemie MP4, przepisałem sprawozdanie z obchodów i okolicznościowy referat autorstwa Pani Profesor Elżbiety Kurbiel (nauczycielki języka polskiego w IV LO w latach 1972-2005) – „spiritus movens” całej akcji w 1986 roku. Ponadto zeskanowałem Jej publikację upamiętniającą ówczesny Dzień Patrona, zamieszczoną w numerze 5. „Polonistyki” z 1987 roku; w zakończeniu sprawozdania Autorka wymownie tłumaczy, przekonuje i zarazem pyta:
„Korzyścią nad wyraz ważną jest przypomnienie sobie i bliższe poznanie Sienkiewiczowskiego kodeksu wartości. Takie wartości, jak: honor, dobre imię człowieka (to pojęcie jakby zanikło, rzadko je słychać), prawdomówność, ofiarność, więź z przeszłością, patriotyzm, odwaga, wierność sobie, bliskim i ojczyźnie, wierność tradycji – to są wartości trwałe. Ileż z nich uległo już dewaluacji?
Narzekamy na obojętny czasem stosunek młodzieży do przeszłości, na jej nieczułość w stosunku do dziedzictwa naszej kultury narodowej. Myślę, że wiele można tu zmienić.
Dzień Patrona może być dobrą ku temu okazją”.
Gdy czytam ten apel – głos w obronie aksjologii wpisanej w dzieła Sienkiewiczowskie – a nie stracił on nic ze swej aktualności, zastanawiam się, jak w ówczesnych trudnych i niebezpiecznych realiach PRL-u, w systemie monowładzy PZPR-u, gdy w szkołach wymagano wysokiej frekwencji na pochodach pierwszomajowych, a nie uczestniczenia w akademiach patriotycznych, została przyjęta do realizacji koncepcja imprezy sławiącej twórcę Trylogii – piewcy dziejów niepodległej Polski, głosiciela praw Narodu Polskiego do wolności i samostanowienia, wyznawcy wartości chrześcijańskich, i w dodatku imprezy zakrojonej na tak rozległą, wcześniej niestosowaną, skalę. Jakkolwiek trzy lata wstecz (miesiąc po drugiej pielgrzymce do Ojczyzny Jana Pawła II w czerwcu 1983 r.) został zniesiony stan wojenny, a rok wcześniej Michaił Gorbaczow zapoczątkował „pieriestrojkę” w ZSRR, to jednak propagandę „Urbanowską”, cenzurę, terror i walkę z „Solidarnością” kontynuowano, walczono też z Kościołem – „opiłowywani”, mordowani byli kapłani: ks. Jerzy Popiełuszko (+1984), ks. Franciszek Blachnicki (+1987), ks. Stefan Niedzielak (+1989), ks. Stanisław Suchowolec (+1989), ks. Sylwester Zych (+1989); nawet obrady Okrągłego Stołu (II-IV 1989) nie od razu uspokoiły sytuację w kraju. Dlatego z dzisiejszej perspektywy ów Dzień Patrona Szkoły, zorganizowany przed 40. laty w duchu umiłowania polskości, podstawowych wartości narodowych i zarazem ogólnoludzkich, należy uznać wręcz za akt heroizmu pedagogicznego i moralnego, formę cichej, konsekwentnej walki z „komuną”, walki prowadzonej w szkolnych murach.
Takiej uroczystości, jak ta – dziś już legendarna – z 1986 roku, nie da się powtórzyć. Pozostanie na zawsze jedyna w swoim rodzaju: wyjątkowa, unikalna, niezrównana. Nie da się jej powtórzyć choćby z tego względu, że nie da się odtworzyć ówczesnej atmosfery i nie da ponownie zaprosić znamienitych gości, którzy wówczas zaszczycili Szkołę swą obecnością, bo już odeszli na wieczność:
*MARIA SIENKIEWICZ (+2011) – aktorka wygłosiła słynny monodram „Mój dziad Henryk”, opracowany specjalnie dla niej przez pisarkę Barbarę Wachowicz (+2018). Spektakl, oparty na dokumentach i rodzinnej korespondencji Sienkiewiczów oraz na ich wspomnieniach, inkrustowany fotografiami wyjętymi z domowych szuflad, został wystawiony po raz pierwszy 16 kwietnia 1980 roku w Poznaniu w Muzeum Literackim Henryka Sienkiewicza; w następnych latach Pani Maria prezentowała swoją gawędę wielokrotnie: „Z monodramem „Mój dziad Henryk” – wspominała kiedyś – odwiedzałam szkoły, biblioteki, kluby, bliskie mojemu sercu muzea Sienkiewiczowskie, usiłując w tym programie wytłumaczyć słuchaczom, że Sienkiewicz to nie tylko pisarz, ale również wielki społecznik, gorący patriota, który całym swoim życiem służył Ojczyźnie”; występowała również w ośrodkach polonijnych w Europie, Ameryce i Australii. Ktoś z Berlina w podziękowaniu napisał wymownie: „Piękne i nostalgiczne, ale kto jest teraz Sienkiewiczem? Kto z dzisiejszych Polaków nauczy, jak ze sobą żyć, jak czerpać radość z pracy i dumę z tego, że się Polakiem jest? Dla emigracji w Berlinie Zachodnim to bardzo cenne przypomnienie o polskości – tej prawdziwej. Pomimo bliskości granic, tutaj gubimy korzenie. Dlaczego? Polska zależy od naszej pamięci i dążenia do niepodległości /podkr. ZM/. Proszę o tym przypominać wszędzie, dobitnie. Dziękuję!” (zob.: B. Wachowicz, „Dom Sienkiewicza”, wyd. II, Warszawa 2000).
*IGNACY MOŚ (+2001) – przyjaciel rodziny Sienkiewiczów i twórca Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu wygłosił płomienną mowę do młodzieży IV LO, podkreślając wyjątkowość miejsca, do którego przyjechał z Poznania:
„(…) do Częstochowy! Do Częstochowy, gdzie Królowa Polski ma łaskawy swój tron, a Henryk Sienkiewicz tak ładnie opisał Wasze miasto, Naszą Madonnę! Jam w jasyr wzięty cały przez Sienkiewicza – w niewolę. W tej niewoli pragnę żyć i umrzeć! Jam szczęśliwy! Zbiory moje złożyłem na ołtarzu Tobie, Polsko! Gdy wróciłem z Generalnej Guberni – to tu, od Was – przyjechałem do Poznania, zobaczyłem, że ratusz runął – ten renesansowy, piękny, że ten Orzeł Piastowski na mnie już nie patrzy z góry. Oparłem się o dąb Skrzetuskiego, nie wiedząc, i złożyłem sobie taki ślub jak Zbyszko w Tyńcu dla Danuśki – że zrobię coś dla tego miasta – że zerwie on tyle czubów z krzyżackiego łba i złoży jej u stóp (…) – tak ja złożyłem ślub mojemu miastu. Fiat! Dokonało się! Jestem najszczęśliwszy z ludzi, że cokolwiek robię – robię to dla Polski, dla młodzieży – dla Was, dla Rzeczpospolitej, nie dla orderów! Bo nie masz większej miłości – dla mnie – nad Boga, ludzi i Polskę…”.
W prezentacji postaci Pana Ignacego trzeba zawsze przypominać zarówno o początkach jego przyjaźni z rodziną Sienkiewiczów w dramatycznych okolicznościach wojennych, jak i o początkach kolekcjonowania sienkiewiczianów przez niego. Juliusz Sienkiewicz (+2021), jedyny wnuk pisarza, utrwalił tamte okoliczności następująco:
„Igo Mosia poznałem w pierwszych latach okupacji. Naszym majątkiem w Oblęgorku pod Kielcami administrował decyzją władz okupacyjnych (…) wysiedlony spod Ostrzeszowa ziemianin – pan Bolesław Cybulski. Rodzina Mosiów, również wysiedlona z Ostrzeszowa, znalazła się w Kielcach. Krajanie szybko zawarli znajomość.
Początkowo kontakty naszego domu z rodziną Mosiów były sporadyczne, z czasem stali się naszymi częstymi gośćmi (…).
W 1944 roku miało miejsce dramatyczne wydarzenie, które zacieśniło przyjaźń z Igiem. Mój ojciec, za udowodnione kontakty z partyzantami, został aresztowany. Zaistniała możliwość wykupienia go z rąk gestapo. Chłopi z Oblęgorka zebrali pewną sumę. Pośrednikiem w dostarczeniu łapówki był Igo, który znał krawca (krajan z Ostrzeszowa) obszywającego oficerów niemieckich. Igo do zebranej sumy dołożył złoty łańcuch i dwa cenne futra. Udało się! Ojciec został zwolniony. (…)
Za wyświadczoną przysługę rodzice chcieli ofiarować Igowi cenną, srebrną tacę. Daru nie przyjął. Wtedy mój ojciec ofiarował naszemu dobroczyńcy unikalny, jubileuszowy egzemplarz „Quo vadis” z heliograwiurami Stachiewicza. W książce ojciec zamieścił dedykacją: „Panu Ignacemu Mosiowi na pamiątkę ciężkich czasów wojennych z wyrazami wdzięczności za życzliwość okazaną naszej rodzinie w trudnościach i niebezpieczeństwach / Henryk Józef Sienkiewicz / Oblęgorek – 1 grudnia 1944”. Tego daru nie mógł nie przyjąć”.
Od otrzymania bibliofilskiego skarbu zaczął Ignacy Moś zbierać pamiątki po pisarzu, używając swoich zdolności, przeznaczając czas i wydatkując własne środki. Kolekcję rozrosłą do tysięcy obiektów przekazał miastu Poznaniowi. 10 czerwca 1978 roku uroczyście otwarto Muzeum, w którym Pan Ignacy pełnił funkcję honorowego kustosza. Jego praktyką stało się też przekazywanie darów do innych muzeów w Polsce. Jako człowiek majętny ufundował ponadto około 50 tablic pamiątkowych dla różnych miast, sławiących wielkich Polaków i wiekopomne wydarzenia historyczne. Niewątpliwie zasłużył sobie na miano mecenasa kultury narodowej (zob.: „Wspomnienia o Ignacym Mosiu w 35-lecie Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza”, koncepcja i redakcja A. Surzyńska-Błaszak, Poznań 2013).
*prof. dr hab. EDWARD POLANOWSKI (+1992) – rektor częstochowskiej WSP (obecnie Akademia Jana Długosza) referował związki Sienkiewicza z Częstochową. Pan Profesor był cenionym badaczem literatury XIX i XX wieku, szczególnie twórczości Marii Dąbrowskiej, oraz życia społeczno-kulturalnego ośrodków miejskich, najbardziej Kalisza, ale też Częstochowy i Warszawy. Imponował także znajomością polskiej prasy pozytywistycznej, młodopolskiej i okresu XX-lecia międzywojennego. Zachęcał studentów do wertowania czasopism i dzienników w celu pozyskiwania informacji konkretnych i precyzyjnych. Pamiętam, jak pocieszał na studium magisterskim, że negatywny wynik poszukiwań w danym roczniku jakiegoś pisma też jest osiągnięciem naukowym. Był podziwiany za świetną umiejętność łączenia pracy dydaktycznej i naukowej z zarządzaniem uczelnią, gdzie piastował wszystkie funkcje, a tę najwyższą w latach 1984-1990. W Roku Sienkiewiczowskim 1986, zanim zechciał przybyć do naszej szkoły, wygłosił wykład „O związkach Henryka Sienkiewicza z Częstochową” na ogólnopolskiej sesji w WSP. Na pamiątkę rocznicowej uroczystości odsłonięto w budynku placówki przy Alei Armii Krajowej granitową tablicę z płaskorzeźbą pisarza i napisem: TWÓRCY TRYLOGII / HENRYKOWI SIENKIEWICZOWI / 1846 – 1916 / WYŻSZA SKOŁA PEDAGOGICZNA / W CZĘSTOCHOWIE / 19 – V – 1986”. Dodam jeszcze, iż Pan Rektor zabiegał wtedy o nadanie uczelni imienia Sienkiewicza (zob.: „Sienkiewicz po latach 1846-1916-1986”, pod red. E. Polanowskiego, Częstochowa 1990; „Profesor Edward Polanowski. Uczony i człowiek. Materiały z sympozjum w pierwszą rocznicę śmierci”, Częstochowa 1995; A. Szurczak, „Edward Polanowski (1936-1992). Badacz dziewiętnastowiecznego Kalisza, Kalisz 2011).
Niestety, odchodzą też ci, co współtworzyli tę pamiętną uroczystość: ówczesny dyrektor IV LO, matematyk Pan Marian Jaszewski (+2024); nauczyciel plastyki, artysta malarz Pan Rafał Stępniak (+2026); polonistka Pani Ewa Lewanowicz (+2026); nauczycielka wychowania technicznego i pedagog Pani Liliana Hamerla (+2004); polonistka Pani Maria Kobiś (+1997); twórca zespołu muzycznego „Aksjomat” i fizyk Pan Jerzy Królica (+1991); nauczyciel muzyki Pan Jan Tokarski (+1990).
Możemy jednak czerpać inspirację z pozostawionych cennych wzorców. Nie ukrywam, że nawiązywaliśmy do nich wielokrotnie, np. w roku kolejnego Jubileuszu Sienkiewiczowskiego 2016, o czym pisałem w artykułach „Podsumowanie roku z języka polskiego” (publikacja 17 VII 2017), „Sienkiewicz o Częstochowie. Galeria prac literacko-plastycznych” (publikacja 11 X 2017), albo rok temu, nadając Europejskiemu Dniowi Języków formułę Sienkiewiczowską: Nasz Patron a języki obce (publikacja 10 X 2025). Serdecznie zapraszam do odszukania na stronie internetowej IV LO i przeczytania wskazanych sprawozdań (oczywiście w dziale „Aktualności”). Zachęcam też – szczególnie obecnych uczniów klas I-IV – do skorzystania ze źródeł wiedzy przygotowanych tutaj. Mam nadzieję, że dzięki nim odbędziecie fascynującą podróż w czasie do roku 1986, by przekonać się, jak wtedy wyglądała Szkoła, do której chodzicie teraz.
- Elżbieta Kurbiel, „Rok 1986 – Rokiem Sienkiewiczowskim. Sprawozdanie z obchodów 140. rocznicy urodzin i 70. rocznicy śmierci Henryka Sienkiewicza w IV Liceum Ogólnokształcącym im. H. Sienkiewicza w Częstochowie”.
- Elżbieta Kurbiel, „Henryk Sienkiewicz – próba portretu w 70. rocznicę śmierci pisarza”. Referat wygłoszony w Dniu Patrona Szkoły w IV Liceum Ogólnokształcącym im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Wykaz materiałów dołączonych do artykułu:
TEKSTY
Elżbieta Kurbiel, „Rok 1986 – Rokiem Sienkiewiczowskim. Sprawozdanie z obchodów 140. rocznicy urodzin i 70. rocznicy śmierci Henryka Sienkiewicza w IV Liceum Ogólnokształcącym im. H. Sienkiewicza w Częstochowie”.
Elżbieta Kurbiel, „Henryk Sienkiewicz – próba portretu w 70. rocznicę śmierci pisarza”. Referat wygłoszony w Dniu Patrona Szkoły w IV Liceum Ogólnokształcącym im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
FILMY
Fragmenty całej uroczystości z okazji Dnia Patrona Szkoły w IV Liceum Ogólnokształcącym im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Monodram Pani Marii Sienkiewicz „Mój dziad Henryka, zaprezentowany w IV Liceum Ogólnokształcącym im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
ZDJĘCIA
Portret Henryka Sienkiewicza namalowany przez Pana Rafała Stępniaka na Dzień Patrona Szkoły w IV LO im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Pani Maria Sienkiewicz, wnuczka Pisarza, gość honorowy na obchodach Dnia Patrona Szkoły w IV LO im. H. Sienkiewicz w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Pan Ignacy Moś, twórca Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu, gość honorowy na obchodach Dnia Patrona Szkoły w IV LO im. H. Sienkiewicz w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Pan Profesor Edward Polanowski, Rektor WSP w Częstochowie, gość honorowy na obchodach Dnia Patrona Szkoły w IV LO im. H. Sienkiewicz w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Kartka od Pani Marii Sienkiewicz w sprawie przyjazdu do IV LO im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r., s. 1.
Kartka od Pani Marii Sienkiewicz w sprawie przyjazdu do IV LO im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r., s. 2.
Koperta okolicznościowa na list do Pani Profesor Elżbiety Kurbiel od Pani Marii Sienkiewicz w sprawie przyjazdu do IV LO im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Okładka miesięcznika „Polonistyka” 1987, nr 5, w którym ukazało się sprawozdanie Pani Profesor Elżbiety Kurbiel z obchodów Dnia Patrona Szkoły w IV LO im. H. Sienkiewicz w Częstochowie, 14 listopada 1986 r.
Sprawozdanie Pani Profesor Kurbiel z obchodów Dnia Patrona Szkoły w IV LO im. H. Sienkiewicz w Częstochowie, 14 listopada 1986 r., w „Polonistyce” 1987, nr 5, s. 397.
Sprawozdanie Pani Profesor Kurbiel z obchodów Dnia Patrona Szkoły w IV LO im. H. Sienkiewicz w Częstochowie, 14 listopada 1986 r., w „Polonistyce” 1987, nr 5, s. 398.
Pocztówka z Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu: Kamienica renesansowa przy Starym Rynku 84 – w XVI wieku dom architekta Jana Battisty Quadro z Lugano, obecna siedziba Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza. Maska pośmiertna i odlew dłoni Henryka Sienkiewicza wykonana w Vevey (Szwajcaria) w roku 1916 przez Franciszka Ksawerego Black’a. Salon krakowski Jadwigi Janczewskiej, szwagierki Henryka Sienkiewicza – meble w stylu historyzującym z poł. XIX wieku.
Pocztówka z Pałacykiem Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku i Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej: Pałacyk w Oblęgorku z końca XIX w. – dar narodowy dla pisarza z okazji jubileuszu 25-lecia pracy pisarskiej – obecnie Muzeum Henryka Sienkiewicza. K. Szmyt – portret Sienkiewicza, ok. 1899 (ze zbiorów Ignacego Mosia). Dworek w Woli Okrzejskiej – miejsce urodzenia pisarza – obecnie muzeum. Awers i rewers medalu wybitego z okazji jubileuszu pisarza w 1900 r. Sepet pochodzący z Hiszpanii, w tle tkanina kultowa – pamiątka z podróży do Turcji. List do Antoniego Osuchowskiego. Biurko pisarza. Zegar wykonany wg proj. Stanisława Witkiewicza – dar zegarmistrza z Warszawy. Eksponaty ze zbiorów Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku.
Tablica pamiątkowa ku czci Henryka Sienkiewicza w parku w Oblęgorku, ufundowana przez Pana Ignacego Mosia w roku 1988 (zdjęcie z 2012 r.).
Grób rodzinny Sienkiewiczów na cmentarzu parafialnym w Chełmcach, gdzie spoczęły prochy Pani Marii Sienkiewicz, wnuczki Pisarza, zmarłej w 2011 r. (zdjęcie z 2012 r.).













